Poganizm i neopoganizm (1)

Neopoganin może swobodnie interpretować starożytne zasady, może komponować swoją wiarę z elementów dowolnie wybranych z najróżniejszych tradycji, może nawet swoją religię stworzyć sam od początku do końca.

Poganizm to pojęcie sztuczne, niewiele mające wspólnego z naukowością. Terminem tym chrześcijanie nazywali wyznawców wszystkich innych religii, łącznie na przykład z muzułmanami.

Nigdy nie było jakiegoś jednolitego poganizmu. Poszczególne religie pogańskie nieraz bliższe były chrześcijańskiemu monoteizmowi niż sobie nawzajem (by nie być gołosłownym, przywołam choćby przykład irańskiego mitraizmu) [1].

Jak wobec tego może istnieć neopoganizm? Rzecz w tym, że współczesny poganizm cechuje skrajny antydogmatyzm, powszechny eklektyzm i swoisty ekumenizm. Minimum dogmatów i maksimum eklektyzmu - bez ogródek obwieścili poganie z CUUP, określając W co współczesny poganin wierzy [2].

Swoboda czczenia boskości pod wszelkimi postaciami i imionami nie przeszkazdza jednak neopoganom szukać wszystkiego, co ich łączy. P. Bonewits napisał na łamach Moonshine Magazine: Większość pogan (różnych wyznań) zgadza się, że podobieństwa między nimi są często ważniejsze niż ich specyficzne rozróżnienia doktrynalne czy etniczne [3].

Podobieństw owych wymienił w swoim artykule 15. My ograniczymy się do przedstawienia trzech wartości, uznanych za najważniejsze przez brytyjską Pagan Federation:

* Miłość do Natury i więź [kinship] z nią, a nie zwyczajowy stosunek agresji i dominacji nad przyrodą; cześć dla sił życia i nieustannie odnawiającego się cyklu życia i śmierci.

* Pogańska etyka: "rób co chcesz, ale nikogo nie krzywdź". Oto pozytywna moralność, a nie lista obowiązkowych przykazań [thou-shalt-notes]. Każda jednostka jest odpowiedzialna za odkrycie swej prawdziwej natury i jej pełne rozwinięcie w harmonii z otaczającym światem.

* Koncepcja Bogini i Boga jako wyrazu boskiej rzeczywistości; aktywne uczestnictwo w kosmicznym tańcu Bogini i Boga, kobiecości i męskości, a nie hegemonia czy to męskiego, czy to żeńskiego pierwiastka [4].

Część współczesnych pogan traktuje neopoganizm nie jako zespół mniej lub bardziej spokrewnionych religii, ale jako jedną religię. Pogańscy unitarianie-uniwersaliści na pytanie, czym jest współczesny poganizm, odpowiadają: Współczesny poganizm, czy też neopoganizm, jest nowoczesną religią Ziemi [w oryg.: Earth-centered], zapożyczającą i adaptującą to, co najlepsze z poganizmu przedchrześcijańskiego, jak również wykorzystującą myśl współczesnych myślicieli religijnych [5].

"Poetyka" pogan

Neopoganie lubią przedstawiać swoją religię w sposób równie poetycki co nieprecyzyjny: Poganizm jest religią przyjemności i celebracji, tańcem z tajemnicami Przyrody i drogą samorealizacji [6].

Współczesny polski poganin Maciej S. Czarnowski proponuje z kolei, by zdefiniować neopoganizm po prostu jako nowożytny poganizm europejski, oparty na światopoglądzie naukowym, odrzucający mistycyzm [7].

Trudno przyjąć i tę definicję, nie tylko ze względu na fakt występowania mistycyzmu w większości ruchów neopogańskich, ale również z powodu niejasności samego pojęcia "poganizm". Dużo bardziej przydatna jest charakterystyka neopoganizmu sformułowana przez Bogumiła Grotta: Kierunki neopogańskie niosły panteizm występujący ewentualnie w towarzystwie elementów dekoracyjnych, których rolę spełniały różne rekwizyty wysnute z wiedzy o dawnych wierzeniach plemiennych [8].

Odpowiedź na pytanie, czy istnieje neopoganizm, powinna więc brzmieć: w odróżnieniu od poganizmu - tak. Skoro są ludzie uważający się za pogan, to taka religia (nawet jeśli nie ma wiele wspólnego ze swym pierwowzorem) istnieje.

Okultyzm kolebką neopoganizmu

Myśl nowożytnego neopoganizmu wyrosła z zainteresowań okultyzmem, modnym w XVIII wieku. Imiona pogańskich bogów były tu jednak na ogół tylko ornamentyką przyozdabiającą praktyki magiczne, swego rodzaju indoeuropejskim odpowiednikiem kabalistyki, "aryjską kabałą". Kolebką neopoganizmu nieprzypadkowo stała się Anglia - ojczyzna zarówno powieści gotyckiej, jak i masonerii [9].

Wedle brytyjskich druidów ich zakon został stworzony przez Johna Tolanda w 1717 roku. Nie wiemy, czy to prawda, w każdym razie już w 1792 roku celtolog Iolo Marganwg Edward Williams odprawił wymyślony przez siebie rytuał kręgu Gorsedd.

Druidyzm nie miał wówczas pogańskiego charakteru, bowiem jego zwolennicy godzili swą fascynację celtyckimi tradycjami z wiarą chrześcijańską. Egzystując na marginesie licznych w XIX wieku grup ezoterycznych i okultystycznych, druidyzm przetrwał do naszego stulecia, gdy nowej krwi w jego żyły wlał okultysta Lewis Spence.

W 1964 roku wśród druidów doszło do rozłamu: część pod wodzą homeopaty dr. Thomasa Maughana pozostała przy starej nazwie i rytuałach, druga Zakon Bardów, Owatów i Druidów (Order of Bards Ovates and Druids; Cairdeas Mor Shaoghal Nan Druidh) - kierowana przez Rossa Nicholsona, przyjęła otwarcie pogańską orientację [10].

Pogańskie święta

Dziś głowa OBOD Philip Carr-Gomm określa druidów i wiccan jako braci i siostry wewnątrz tej samej - pogańskiej - rodziny, dzielących cechy wspólne, ale posiadających też indywidualne (do różnic zaliczył solarny charakter druidyzmu i brak nacisku na kluczową w wiccanizmie koncepcję dwubiegunowości Kosmosu) [11].

Współcześni druidzi - tak jak i inni poganie - obchodzą osiem świąt w ciągu roku: Imbolc (1-2 lutego), Ostara (21 marca), Beltane (inaczej Noc Walpurgii, 30 kwietnia), Midsummer (21 czerwca), Lughnasadh (1-2 sierpnia), Samhain (31 października) i Yule (21 grudnia) [12].

Pomiędzy świętami spotykają się w grupach kierowanych przez pełnoprawnego druida, a zwanych "grove" (Wielka Brytania) lub "clairierie" (Francja). Druidzi zachowali tradycyjny trzystopniowy system kształcenia, obejmujący sztukę wróżenia i uzdrawiania, znajomość świętych drzew, roślin i miejsc, wiedzę o folklorze i mitologii.

Bardowie uczą się sztuki, języka i podstaw tradycji druidycznej. Owaci zajmują się wróżbiarstwem i znachorstwem. Właściwi druidzi zgłębiają tajemnice spirytualnej praktyki [13].

Pamiętajmy jednak, że znaczna część druidyzmu zachowała chrześcijański charakter. Wydawca ekopogańskiego pisma Greenleaf George Firsoff napisał: istota bardzo ścisłego sojuszu między chrześcijanami i poganami w łonie ruchu druidzkiego jest faktem dziwnym. Oni nie lubią być nazywani poganami, ponieważ satysfakcję sprawia im lepszy status, jaki mają w społeczeństwie będąc nazywani druidami, jak również dlatego, że mogłoby to zatrwożyć ich chrześcijańskich braci i siostry w ruchu. Przypuszczam, że jest tego teologiczna podstawa, jako że jedni i drudzy wierzą w transcendentalne bóstwo, które musi zjednoczyć Boga i Boginię [14].

Bunt przeciw współczesnemu światu

Na pograniczu okultyzmu (a nawet satanizmu) i neopoganizmu wyrastały też i inne ruchy. Najsłynniejszym był na pewno Hermetic Order of Golden Dawn, kierowany przez Aleistera Crowleya. Zakon założył w 1885 roku Samuel L. Mathers, członek Druid Order.

Należało doń też wielu innych druidystów. Eklektyczna ideologia Złotej Jutrzni mieszała hebrajską kabalistykę z mitologią egipską i chrześcijańską doktryną różokrzyżowców, ale też - co może zaskakiwać pozostawała pod wpływem jakobityzmu (stronnictwa zwolenników katolickiej dynastii Stuartów) [15].

Podobny charakter miał też tak zwany tradycjonalizm integralny, stworzony przez barona Juliusa Evolę. Utalentowany malarz zaangażowany w futuryzm i dadaizm, popularyzator buddyzmu i taoizmu, sympatyk masonerii, wydał w 1934 roku swoje główne dzieło pt. Rivolta contro il mondo moderno (Bunt przeciw współczesnemu światu).

Swą filozofię oparł na dwóch podstawowych zasadach: Jednostki Absolutnej i Tradycji Pierwotnej. W ich imię krytykował chrześcijaństwo jako religię kastrującą heroiczny potencjał elity, będąc zarazem świadomym, że powrót do wierzeń przedchrześcijańskich jest niemożliwy. Próbując wybrnąć z tej sprzeczności, postulował swego rodzaju dechrystianizację chrześcijaństwa i stworzenie hierarchicznego społeczeństwa organicznego na wzór gibelińskiego Świętego Cesarstwa [16].

Musimy tu pamiętać też o aspekcie politycznym okultyzmu. O ile Crowley (pomimo różnego rodzaju afiliacji z przedwojennymi faszyzmami) wymyka się jednoznacznym klasyfikacjom, o tyle Evola ściśle związany był z włoską skrajną prawicą.

Jarosław Tomasiewicz

PRZYPISY:

1. Por. B. Kupis, Religie starożytnego Rzymu, Warszawa 1991, s. 180-182; Zarys dziejów religii (praca zbior.), Warszawa 1988, s. 277-278. Podobnie zoroastryzm, ibidem, s. 281-286.

2. Covenant of Unitarian Universalist Pagans, Contemporary Paganism: Questions and Answers, Cambridge (USA), bdw.

3. P. Bonewits, What is poganism? [w:] Free Information Network, nr 11 (1988)

4. Pagan Federation Information Pack, London, bdw.

5. Contemporary..., op. cit.

6. Pagan..., op. cit.

7. M. Czarnowski, Słowniczek polskiego narodowca [w:] Błyskawica. Pismo muzyczno-polityczne, nr 7 (1993).

8. B. Grott, Nacjonalizm chrześcijański, Kraków 1991, s. 34-35.

9. Por. T. Cegielski, "Ordo Ex Chao". Wolnomularstwo i światopoglądowe kryzysy XVII i XVIII w., Warszawa 1994.

10. R. Cavendish (red.), świat Tajemny. Leksykon magii, okultyzmu i parapsychologii, Łódź 1992, s. 67-68. Szerzej zob. M. Raoult, Les Druides. Les Societes lnitiatiques Celtiques Contemporaines, Monaco 1983.

11. Cyt [za:] P. Jones & C. Matthews (red.), Voices from the Circle, Aquarian Press, 1990.

12. Niektóre z tych nazw są germańskiego pochodzenia, powszechnie jednak używane są przez społeczność neopogańską. Thorr's Hammer Kindred, Asatru: The Ancestral Religion of Northern European Folk, Aplle Valley bdw; Pagan..., op. cit.

13. The Order of Bards Ovates And Druids, Lewes bdw.

14. List G. Firsoffa z 1 grudnia 1992 r.

15. Ch. Bouchet, Aleister Crowley (1875-1947). An Historical Approach to a Contemporary Magician, maszynopis pracy doktorskiej (w posiadaniu autora).

16. Z. Mikołejko, Mity tradycjonalizmu integralnego. Julius Evola i kultura religijno-filozoficzna prawicy, Warszawa 1998.